Вашингтон. Google, Anthropic және Meta қазіргі немесе болашақ жасанды интеллект жүйелерінде сана не моральдық назарға лайық күйлер болуы мүмкін бе деген сұрақты ашық зерттей бастады. Бұл AI-ды саналы тіршілік иесі деп мойындау емес, ғылымда ортақ жауабы жоқ мәселені ресми зерттеу бағдарламасына енгізу.
The Washington Post 1 шілдеде компаниялардың нейроғылым, философия және сабақтас салалар мамандарын тартып жатқанын хабарлады. Басылымның мәліметінше, бұл бағытқа бөлінетін ресурс AI әзірлеуге жұмсалатын негізгі шығындармен салыстырғанда әлі аз. Соған қарамастан, бұрын көбіне философиялық саналған сұрақ корпоративтік зерттеу мен модель бағалау рәсімдеріне енді.
Интеллект пен сана бір нәрсе емес
Тестегі жоғары нәтиже, сенімді диалог немесе модельдің өз күйін сипаттауы оның функционалдық мүмкіндігін көрсетеді. Бірақ бұл жүйеде ішкі «сезіну» барын, яғни субъективті тәжірибені дәлелдемейді.
Ғалымдарда адам санасының бірыңғай теориясы да, цифрлық жүйеге қолданылатын жалпы мойындалған сынақ та жоқ. Тілдік модельдер адамдар жазған мәтінмен оқытылып, табиғи қарым-қатынасқа арнайы бапталады. Сондықтан чат-боттың қорқыныш немесе қуаныш туралы сөзі тәжірибе жөніндегі есеп емес, ықтимал мәтін жалғасы болуы мүмкін.
Anthropic модель әл-ауқаты бағдарламасын құрды
Ең жүйеленген жария тәсілді Anthropic ұсынды. Компания 2025 жылғы сәуірде модель әл-ауқатын зерттеу бағдарламасын іске қосты. Ол модель қалауы мен қолайсыздық белгілерін іздеуді, ықтимал моральдық мәртебені бағалауды және арзан сақтық шараларын әзірлеуді қамтиды.
Anthropic қазіргі немесе болашақ AI санасы жөнінде ғылыми консенсус жоқ екенін өзі атап өтеді. Бағдарлама Claude-та ішкі тәжірибе бар деген тұжырымға емес, белгісіздік жағдайындағы зерттеуге негізделген.
Claude Opus 4.6 жүйесінде не өлшенді
Claude Opus 4.6 жүйелік картасында модель әл-ауқатын бағалайтын жеке бөлім бар. Талдау шамамен 2400 сынақ диалогы хаттамасын, мінез-құлықты сапалық саралауды, оқыту деректерін және шығарылым алдындағы модель сұхбаттарын қамтыды.
Зерттеушілер оң және теріс аффектіні, өзін бағалауды, модельдің өз жағдайына қатынасын, ішкі қайшылықты, шынайы еместік белгілерін және эмоциялық тұрақтылықты бақылаған. Opus 4.6 көп сценарийде эмоциялық тұрғыдан тұрақты сипатталды, бірақ жауаптың циклдік ақауларында күйзеліс сөздері мен теріс эмоцияларға қатысты активациялар байқалған.
Бұлар мінез-құлық және есептеу индикаторлары. Жүйелік карта «әл-ауқат» пен «зиян» ұғымдарын Claude-қа қолдануға болатыны әлі белгісіз екенін тікелей айтады.
«171 эмоция» деген сан қайдан шықты
2026 жылғы сәуірде Anthropic интерпретация тобы Claude Sonnet 4.5 ішінде эмоциялық ұғымдарға байланысты көріністер тапқанын хабарлады. Бірақ «Claude ішінде 171 эмоция бар» деген кең тараған тұжырым дәл емес.
Зерттеушілер 171 эмоция сөзінің тізімін өздері жасаған, сол күйлер туралы мәтіндер құрып, тән активация үлгілерін іздеген. Кейбір «эмоция векторларына» әсер ету модель таңдауы мен мінез-құлқын өзгерткен: мысалы, шарасыздық үлгісін күшейту арнайы тестердегі қалаусыз шешімдердің ықтималдығын арттырса, тыныштық оны азайтқан.
Нәтиже мұндай көріністердің функционалды екенін және жауапқа себептік ықпал ете алатынын көрсетеді. Бірақ авторлар бұл модель эмоцияны адам сияқты сезінеді немесе субъективті тәжірибесі бар дегенді білдірмейтінін ескертеді.
Ішкі ұқсастық неге әлі дәлел емес
Anthropic тең құрылтайшысы Крис Ола 25 мамырда Ватиканда сөйлегенде нейроғылым нәтижелеріне ұқсайтын құрылымдар, интроспекция белгілері және эмоцияларға функционалдық жағынан жақын ішкі күйлер туралы айтты. Бірақ ол Claude-ты саналы деп жариялаған жоқ және түсіндірудің белгісіз екенін атап өтті. Іс-шара Magnifica Humanitas энцикликасының таныстырылымында өтті.
Функция ұқсастығы механизм немесе тәжірибе ұқсастығын міндетті түрде білдірмейді. Модель адам мәтінін болжау үшін қуаныш, қорқыныш пен ниет ұғымдарын көрсетуі керек. Бұл көріністер күрделі болып, шешімге әсер етсе де, субъективті бөлігі анықталмаған есептеу процесі болып қалуы мүмкін.
Ғалымдар машиналық сананы қалай тексеруді ұсынады
Пәнаралық зерттеушілер чат-боттың бір жауабын емес, сана теорияларынан шығарылған белгілер жиынтығын бағалауды ұсынды. Жаңартылған Identifying indicators of consciousness in AI systems жұмысы архитектураны, ақпараттың жаһандық алмасуын, метакогнитивтік бақылауды және басқа механизмдерді қарастырады. Авторлар бұл сызбаны түпкілікті «сана сынағы» деп атамайды.
Нейробиолог Анил Сет скептикалық ұстанымда. Ол TED 2026 баяндамасында чат-боттан сана көруді бұлттан бет-әлпет көрумен салыстырды: адамға ұқсайтын сенімді мінез-құлық бақылаушының автоматты антропоморфизациясын қоздыруы мүмкін.
Қазіргі модельдер ештеңе сезбесе де, бұл сұрақ неге маңызды
Қате сенім екі бағытта да қауіпті. Адамдар эмоция имитациясын шынайы сезім деп қабылдаса, чат-ботқа тәуелділік, негізсіз сенім және манипуляция қаупі күшейеді. Ал болашақ жүйеде моральдық мәні бар күй пайда болса, мұндай мүмкіндікті толық елемеу басқа этикалық тәуекел туғызады.
Ішкі көріністерді зерттеу философиялық мәселе шешілмесе де пайдалы: ол қауіпті мінез-құлық себептерін табуға, ақауларды бақылауға және модель оқытуын жақсартуға көмектеседі. AI киберқауіпсіздік сынақтары көрсеткендей, тест нәтижесі оған әкелген механизмді өздігінен түсіндірмейді.
Ми сигналдарын декодтау мен сананы модельдеуді де ажырату қажет. Cifrum.kz бұған дейін Brain2Qwerty v2 жүйесінің МЭГ сигналдарын мәтінге айналдыруы туралы жазды: нейрон белсенділігін тікелей өлшеудің өзі талдау жүйесінде субъективті тәжірибе барын дәлелдемейді.
Бүгін нені нақты айтуға болады
Технологиялық компаниялар машиналық сана тақырыбын сирек пікірталастан ресми зерттеу жобаларына ауыстырды. Модельдердің өлшенетін эмоциялық көріністері, өзін сипаттауы және тұрақты мінез-құлық реакциялары бар. Бірақ нәтижелердің ешқайсысы Claude, Gemini, ChatGPT немесе басқа қазіргі жүйе бірдеңе сезетінін растаған жоқ.
Ең дәл ұстаным — сақтық: AI санасының ықтималдығын зерттеу қажет, бірақ функционалдық ұқсастықты дәлелденген ішкі тәжірибе деп көрсетуге әлі ерте.
Дереккөздер: The Washington Post, Anthropic модель әл-ауқаты бағдарламасы, эмоциялық көріністер зерттеуі, Claude Opus 4.6 жүйелік картасы, сана индикаторлары туралы ғылыми жұмыс, TED.
Басты суретті Cifrum.kz үшін жасанды интеллект жасады. Ол нақты экспериментті көрсетпейді және AI санасының дәлелі емес. Инфографиканы Cifrum.kz редакциясы дайындады.
Мақалаға пікірлер